അരങ്ങൊഴിഞ്ഞ ജമീല, അണയാത്ത അരങ്ങ്: സാവിത്രി ശ്രീധരൻ എന്ന മഹാഭിനേത്രിയുടെ ജീവിതസഞ്ചാരം

– അമീൻ മുഹമ്മദ് മുന്നൂര്

കോഴിക്കോട് തിരുവണ്ണൂരിലെ ‘ശ്രീധരം’ വീട്ടിൽനിന്ന് സാവിത്രി ശ്രീധരൻ യാത്രയാകുമ്പോൾ, വിടപറയുന്നത് ഒരു നടിയോട് മാത്രമല്ല; കേരളത്തിന്റെ പ്രൊഫഷണൽ നാടകവേദിയുടെ ഒരു സുവർണ്ണ കാലഘട്ടത്തോടാണ്. അരനൂറ്റാണ്ടിലേറെക്കാലം വേദിയിലെ വെളിച്ചത്തിലും പിന്നാമ്പുറത്തെ ഇരുട്ടിലും ജീവിച്ച കലാകാരി. ഒടുവിൽ, ‘സുഡാനി ഫ്രം നൈജീരിയ’യിലെ ജമീല ഉമ്മയായി മലയാളികളുടെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് കടന്നുവന്നപ്പോൾ, പതിറ്റാണ്ടുകളായി അരങ്ങിൽ പാകപ്പെട്ടിരുന്ന ആ അഭിനയജീവിതത്തിന്റെ ആഴം വെള്ളിത്തിര തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

സാവിത്രി ശ്രീധരന്റെ വിയോഗത്തോടെ മലബാറിന് നഷ്ടമായത് നാടകവും ജീവിതവും വേർതിരിക്കാനാകാത്ത വിധം ചേർത്തുപിടിച്ചിരുന്ന ഒരു മഹാനടിയെയാണ്. 2026 സെപ്റ്റംബർ 23-ന് കോഴിക്കോട് മാങ്കാവിലെ വസതിയിൽ, പ്രായാധിക്യസഹജമായ അസുഖങ്ങളെ തുടർന്ന് ചികിത്സയിലിരിക്കെയാണ് അവർ അന്തരിച്ചത്. ഔദ്യോഗിക രേഖകളിലും വാർത്താ റിപ്പോർട്ടുകളിലും പ്രായം 83 എന്നും ചില ഇടങ്ങളിൽ 84 എന്നും രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ, പ്രായത്തിന്റെ കണക്കുകളേക്കാൾ വലുതാണ് അവർ മലയാള കലാരംഗത്ത് അവശേഷിപ്പിച്ച പാദമുദ്ര.

ഒളിവുവീട്ടിൽ തുടങ്ങുന്ന ഓർമ

സാവിത്രിയുടെ ജീവിതകഥ ആരംഭിക്കുന്നത് ഒരു സാധാരണ കലാകുടുംബത്തിൽ നിന്നല്ല; കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയചരിത്രവുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരു വീട്ടിൽ നിന്നാണ്. കോഴിക്കോട് കോട്ടൺ മിൽ തൊഴിലാളിയായിരുന്ന വേലിക്കൽ അപ്പുട്ടിയുടെയും പെണ്ണൂട്ടിയുടെയും മകളായി തിരുവണ്ണൂരിലാണ് അവർ വളർന്നത്. അപ്പുട്ടി ഒരു തൊഴിലാളി മാത്രമായിരുന്നില്ല; കലാസ്വാദകനും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനവുമായി ബന്ധമുള്ള സജീവ പ്രവർത്തകനുമായിരുന്നു.

കമ്യൂണിസ്റ്റ് വേട്ട ശക്തമായിരുന്ന 1940-കളിൽ, എ.കെ. ഗോപാലനും (എ.കെ.ജി.) എ.വി. കുഞ്ഞമ്പുവും കുറച്ചുകാലം സാവിത്രിയുടെ വീട്ടിൽ ഒളിവിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്നു. അന്ന് സാവിത്രിക്ക് രണ്ടര വയസ്സു മാത്രമായിരുന്നു പ്രായം. രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭീഷണിയും ഒളിവുജീവിതത്തിന്റെ സംഘർഷവും തിരിച്ചറിയാനുള്ള പ്രായമല്ലെങ്കിലും, ആ ദിവസങ്ങളുടെ സ്നേഹസ്മരണകൾ പിന്നീട് അവരുടെ ജീവിതത്തിലെ അമൂല്യമായ അധ്യായമായി മാറുകയാണുണ്ടായത്.

എ.കെ.ജി. കുഞ്ഞുസാവിത്രിക്ക് കഥകൾ പറഞ്ഞു കൊടുക്കുമായിരുന്നു. എ.വി. കുഞ്ഞമ്പു മുടി ചീകി മെടഞ്ഞുകൊടുക്കും. സാവിത്രിയുടെ അനിയത്തിക്ക് ‘സോയ’ എന്ന് പേരിട്ടതും കുഞ്ഞമ്പു സഖാവായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം പുലർച്ചെ ഉണർന്നപ്പോൾ വീട്ടിൽനിന്ന് ആ രണ്ടു സഖാക്കളെയും കാണാതായതിന്റെ വിഷമം സാവിത്രി പിന്നീട് പലപ്പോഴും ഓർത്തുപറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

ആ ഓർമ പിന്നീട് മറ്റൊരു വേദിയിൽ വീണ്ടും ജീവിച്ചു. എട്ടാം വയസ്സിൽ തിരുവണ്ണൂർ കോട്ടൺ മിൽ യൂണിയന്റെ വാർഷികാഘോഷത്തിൽ എ.കെ.ജി. ഉദ്ഘാടനം ചെയ്ത വേദിയിലായിരുന്നു സാവിത്രിയുടെ ആദ്യ നൃത്താവതരണം. വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം തൃക്കരിപ്പൂരിലെ നാടകമത്സരത്തിൽ മികച്ച നടിക്കുള്ള പുരസ്കാരം എ.കെ.ജിയുടെ കൈകളിൽനിന്ന് ഏറ്റുവാങ്ങുമ്പോൾ, കഥകൾ പറഞ്ഞുതന്ന ആ സഖാവിന്റെ മുഖവും ഒളിവുവീട്ടിലെ ബാല്യവും അവരുടെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും തെളിഞ്ഞു. ഒരു രാഷ്ട്രീയനേതാവിന്റെ പ്രസംഗവേദി അന്ന് ഒരു ബാലികയുടെ കലാജീവിതത്തിലേക്കുള്ള ആദ്യ അരങ്ങായി മാറുകയായിരുന്നു.

പഠനം മുടങ്ങിയെങ്കിലും കല മുടങ്ങിയില്ല

ദാരിദ്ര്യം കാരണം സാവിത്രിയുടെ ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസം എട്ടാം ക്ലാസിൽ അവസാനിച്ചു. പക്ഷേ പഠനം അവസാനിച്ചിടത്ത് കലാജീവിതം ആരംഭിച്ചു. മീഞ്ചന്തയിലെ കലാസാഗർ മ്യൂസിക് ക്ലബ്ബിൽ എരഞ്ഞിപ്പാലം ശ്രീധരൻ മാസ്റ്ററുടെ കീഴിൽ ആറുവർഷം അവർ നൃത്തം അഭ്യസിച്ചു.

പതിനാറാം വയസ്സിൽ ഈർച്ചമിൽ തൊഴിലാളിയായ ശ്രീധരനുമായി വിവാഹിതയായി. മകളെ വിവാഹം കഴിപ്പിക്കുമ്പോൾ അപ്പുട്ടിക്ക് ഒരു നിബന്ധന മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ—മകൾ നൃത്തം പഠിക്കുന്നതിലും കലാപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിലും ഭർത്താവ് തടസ്സം നിൽക്കരുത്. ശ്രീധരൻ ആ വാക്ക് പാലിച്ചു. പിന്നീട് സാവിത്രിയുടെ കലാജീവിതത്തിന് ഏറ്റവും വലിയ തണലായി മാറിയത് ഭർത്താവായിരുന്നു.

“അച്ഛന്റെയും ഭർത്താവിന്റെയും പിന്തുണ ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ ചോറും കറിയും വെച്ച് വീട്ടിലിരിക്കുന്ന ഒരു സാധാരണ സ്ത്രീ മാത്രമായേനേ,” എന്ന് സാവിത്രി പലപ്പോഴും നന്ദിയോടെ സ്മരിച്ചിരുന്നു.

നാടകം കാണാൻ പോകുമ്പോൾ ഇരുവരും അവർക്കൊപ്പം നിന്നു. സാവിത്രി അഭിനയിക്കുന്ന നാടകങ്ങളുടെ മുൻനിരയിൽ ശ്രീധരൻ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നു. അവരുടെ അഭിനയം കണ്ട് അദ്ദേഹം പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്ന കാഴ്ച കാണാൻ സഹനടിമാർ കർട്ടന്റെ പിന്നിൽ ഒളിച്ചുനിൽക്കാറുണ്ടായിരുന്നുവെന്നും സാവിത്രി ഓർത്തിട്ടുണ്ട്.

1961-ൽ വളയനാട് കലാസമിതിയുടെ ‘കറുത്ത വെള്ളം’ എന്ന നാടകത്തിലൂടെയാണ് സാവിത്രിയുടെ അമേച്വർ നാടകപ്രവേശം. രണ്ട് വേദികളിൽ അവതരിപ്പിച്ച ആ നാടകത്തിന് ലഭിച്ച പ്രതിഫലം വെറും പത്ത് രൂപയായിരുന്നു. ആ പത്ത് രൂപയിൽ തുടങ്ങിയ യാത്രയാണ് പിന്നീട് ആയിരക്കണക്കിന് വേദികളിലേക്കും സംസ്ഥാന, ദേശീയ അംഗീകാരങ്ങളിലേക്കും വളർന്നത്.

ശാന്താദേവിയും ഗ്രീൻറൂമിലെ ജീവിതപാഠവും

സാവിത്രി നടിയാകണമെന്ന് സ്വപ്നം കണ്ടതിൽ കോഴിക്കോട് ശാന്താദേവിയുടെ സ്വാധീനം വലുതായിരുന്നു. കോഴിക്കോട് ടൗൺഹാളിൽ കണ്ട ‘കടലാസുവിമാനം’ എന്ന നാടകത്തിലെ ശാന്താദേവിയുടെ പ്രകടനം സാവിത്രിയുടെ മനസ്സിൽ കലയോടുള്ള ആഗ്രഹം കാട്ടുതീയാക്കി മാറ്റി. എന്നാൽ ആ നാടകം സാവിത്രിക്ക് വേദിയിലെ അഭിനയം മാത്രമല്ല കാണിച്ചുതന്നത്; ഗ്രീൻറൂമിലെ സ്ത്രീജീവിതത്തിന്റെ കണ്ണീരും ഉത്തരവാദിത്വവും അതിജീവനവും കൂടെയാണ് അവർ അവിടെ കണ്ടത്.

നാടകത്തിന്റെ ഇടവേളയിൽ ശാന്താദേവി തന്റെ കുഞ്ഞിനെ തോളിലേറ്റി ഉറക്കുകയായിരുന്നു. രണ്ടാം ബെൽ മുഴങ്ങിയപ്പോൾ കുഞ്ഞിനെ വിരിപ്പിൽ കിടത്തി ശാന്താദേവി വേദിയിലേക്ക് കയറി. കുറച്ചുനേരം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഗ്രീൻറൂമിൽനിന്ന് കുഞ്ഞിന്റെ കരച്ചിൽ ഉയർന്നു. സാവിത്രി ഓടിയെത്തി കുഞ്ഞിനെ എടുത്ത് തോളിലേറ്റി. രംഗം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ചെത്തിയ ശാന്താദേവിയോട് അവർ പറഞ്ഞു:

“ചേച്ചി അഭിനയിച്ചോളൂ, മോനെ ഞാൻ നോക്കിക്കൊള്ളാം.”

ആ കുഞ്ഞായിരുന്നു പിന്നീട് അറിയപ്പെടുന്ന ഗായകനും നടനുമായി മാറിയ സത്യജിത്ത്. സ്റ്റേജിലെ കൈയടികൾക്കിടയിൽ ഗ്രീൻറൂമിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തുന്ന ശാന്താദേവി, സാരിത്തലപ്പുകൊണ്ട് കണ്ണുതുടച്ച് കുഞ്ഞിനെ മാറോടണച്ച് മുലയൂട്ടുന്ന കാഴ്ച സാവിത്രിയുടെ മനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞു. നാടകവേദിയിലെ സ്ത്രീകളുടെ ത്യാഗവും ജീവിതസമരവും അവിടെനിന്നാണ് അവർ തിരിച്ചറിഞ്ഞത്.

അരങ്ങിൽ സ്ത്രീകൾ കഥാപാത്രങ്ങളെ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, പിന്നാമ്പുറത്ത് അവർ അമ്മമാരും ഭാര്യമാരും കുടുംബത്തിന്റെ തണലുമായിത്തീരേണ്ടിവന്നിരുന്നു. ആ ഇരട്ടജീവിതത്തിന്റെ പ്രയാസങ്ങൾ സാവിത്രിക്കും അന്യമായിരുന്നില്ല.

കലിംഗയുടെ വേദിയിൽ പാകപ്പെട്ട നടി

അമേച്വർ നാടകവേദിയിൽ രണ്ടു പതിറ്റാണ്ടോളം പ്രവർത്തിച്ച ശേഷമാണ് സാവിത്രി പ്രൊഫഷണൽ നാടകത്തിലേക്ക് കടന്നത്. കെ.പി. രാമൻനായർ, കെ.എ. കൊടുങ്ങല്ലൂർ, തിക്കോടിയൻ, കെ.ടി. മുഹമ്മദ് തുടങ്ങിയ മലയാള നാടകവേദിയുടെ പ്രമുഖരായ എഴുത്തുകാരുടെയും സംവിധായകരുടെയും ലോകത്താണ് അവർ വളർന്നത്.

1984-ൽ കെ.ടി. മുഹമ്മദ് സ്ഥാപിച്ച കലിംഗ തിയേറ്റേഴ്സിലൂടെയാണ് സാവിത്രി പ്രൊഫഷണൽ നാടകവേദിയിൽ ഉറച്ച സാന്നിധ്യമായത്. ‘ഇതു ഭൂമിയാണ്’ ആയിരുന്നു കലിംഗയുമായുള്ള ആദ്യ പ്രധാന ബന്ധം. തുടർന്ന് ‘കാഫർ’, ‘സൃഷ്ടി’, ‘ദീപസ്തംഭം മഹാശ്ചര്യം’, ‘അച്ഛനും ബാപ്പയും’, ‘സാക്ഷാത്കാരം’, ‘കുചേലവൃത്തം’, ‘സമന്വയം’ തുടങ്ങിയ നാടകങ്ങളിൽ അവർ ശ്രദ്ധേയമായ വേഷങ്ങൾ ചെയ്തു.

‘ഇതു ഭൂമിയാണ്’ എന്ന നാടകത്തിലെ പതിനാറുകാരിയായ കദീശയെ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ സാവിത്രിക്ക് പ്രായം അമ്പതിനോടടുത്തിരുന്നു. എങ്കിലും ശരീരഭാഷയിലും ശബ്ദത്തിലും ചലനത്തിലും ആ കഥാപാത്രത്തിന്റെ യൗവനം പകർന്നെടുക്കാൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞു. പ്രായം അഭിനയത്തിന് ഒരു പരിധിയല്ലെന്ന് തെളിയിച്ച പ്രകടനമായിരുന്നു അത്.

കെ.ടി. മുഹമ്മദിന്റെ നാടകങ്ങൾ സാവിത്രിയുടെ അഭിനയത്തിന് ആഴവും സാമൂഹികബോധവും നൽകി. മുസ്ലിം സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതം, മലബാറിന്റെ ഭാഷയും സാമൂഹികാന്തരീക്ഷവും, കുടുംബത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഇടയിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന സ്ത്രീകളുടെ അന്തർസംഘർഷങ്ങളും അവർ തന്മയത്വത്തോടെ അവതരിപ്പിച്ചു.

കലിംഗയ്ക്കു പുറമെ വിക്രമൻ നായരുടെ സ്റ്റേജ് ഇന്ത്യ, ഇബ്രാഹിം വേങ്ങരയുടെ ചിരന്തന തിയേറ്റേഴ്സ്, വിത്സൻ സാമുവലിന്റെ സംഗമം തുടങ്ങിയ നാടകസംഘങ്ങളുമായും അവർ പ്രവർത്തിച്ചു. ‘മാലികവീട്’, ‘പകിട പന്ത്രണ്ട്’, ‘ഉപഹാരം’, ‘ഒടിയ’, ‘രാജസഭ’, ‘ജപമാല’, ‘അഗ്രഹാരം’, ‘ആൾമാറാട്ടം’, ‘അക്കരപ്പച്ച’ തുടങ്ങിയ നാടകങ്ങൾ അവരുടെ അഭിനയജീവിതത്തിലെ പ്രധാന ഘട്ടങ്ങളായി മാറി.

‘രാജസഭ’യിലെ ആയിഷക്കുട്ടിയായി നടത്തിയ മികച്ച അഭിനയത്തിന് 1993-ൽ കേരള സർക്കാരിന്റെ മികച്ച നാടക നടിക്കുള്ള പുരസ്കാരം സാവിത്രിയെ തേടിയെത്തി. അതിന് മുമ്പും അവർക്ക് സംസ്ഥാനതല അംഗീകാരം ലഭിച്ചിരുന്നു. ‘താഴ്വര’യിലെ പ്രകടനത്തിന് 1977-ൽ മികച്ച നടിക്കുള്ള പുരസ്കാരം ലഭിച്ചതായും റിപ്പോർട്ടുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. നാടകവേദിയിലെ സമഗ്ര സംഭാവനയ്ക്കുള്ള കേരള സംഗീത നാടക അക്കാദമിയുടെ പുരസ്കാരവും പിന്നീട് അവർക്ക് ലഭിച്ചു.

കൈയടികൾക്കപ്പുറം ഒരു ജീവിതം

സാവിത്രിയുടെ കലാജീവിതം പുരസ്കാരങ്ങളുടെയും കൈയടികളുടെയും മാത്രം കഥയല്ല. വേദിയിൽ പ്രകാശം വീഴുമ്പോൾ അതിന്റെ പിന്നിൽ നിന്നിരുന്നത് കടുത്ത സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകളും കുടുംബബാധ്യതകളും നിരന്തരമായ യാത്രകളും ആയിരുന്നു.

പത്ത് രൂപ പ്രതിഫലത്തിൽ തുടങ്ങിയ നാടകജീവിതം അമ്പതിലേറെ വർഷം നീണ്ടെങ്കിലും സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ അവർക്കുണ്ടായിരുന്നില്ല. പ്രൊഫഷണൽ നാടകവേദിയുടെ സ്വർണകാലത്ത് പോലും ലഭിച്ചിരുന്ന പ്രതിഫലം പലപ്പോഴും പരിമിതമായിരുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് പ്രദർശനങ്ങൾ നടത്തിയ നടിക്ക് ജീവിതാവസാനത്തിൽ വലിയ സമ്പാദ്യം ഒന്നും അവശേഷിച്ചില്ല.

സാവിത്രിയുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ തണലായിരുന്ന ഭർത്താവ് ശ്രീധരൻ കാൻസറിനോട് പോരാടുകയായിരുന്നു. “നിനക്ക് ഗവൺമെന്റ് അവാർഡ് കിട്ടും; എനിക്കത് കാണണം,” എന്ന് അദ്ദേഹം എപ്പോഴും പറയുമായിരുന്നു. പക്ഷേ സാവിത്രിക്ക് ആ പുരസ്കാരം ലഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ ശ്രീധരൻ യാത്രയായി.

സ്റ്റേജിൽ നിന്ന് കൈയടി ഏറ്റുവാങ്ങി, മേക്കപ്പ് പോലും മാറ്റാതെ വീട്ടിലേക്ക് ഓടിയെത്തുമ്പോൾ രോഗക്കിടക്കയിൽ കിടന്നിരുന്ന ശ്രീധരന്റെ മുഖത്തെ പുഞ്ചിരിയായിരുന്നു സാവിത്രിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ കരുത്ത്. അച്ഛനും ഭർത്താവും കാൻസറിനോട് പൊരുതിയ കാലത്തും അവർ അരങ്ങിനെ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല.

ശ്രീധരന്റെ മരണശേഷം സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി രൂക്ഷമായപ്പോൾ മാനാരിയിലെ വീടും ഭൂമിയും വിൽക്കേണ്ടിവന്നു. കലയിൽ ജീവിതം മുഴുവൻ സമർപ്പിച്ച ഒരാൾക്ക് ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിൽ നേരിടേണ്ടിവന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ കഠിനതയാണത്. എന്നിട്ടും നാടകത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ സാവിത്രിയുടെ ശബ്ദത്തിൽ പരാതിയേക്കാൾ നന്ദിയായിരുന്നു.

“ഞാൻ നാടകവേദിയിലേക്ക് വന്നതുകൊണ്ടാണ് ജീവിതത്തെ ശരിക്കും തിരിച്ചറിഞ്ഞത്,” എന്നായിരുന്നു അവർ എപ്പോഴും പറഞ്ഞിരുന്നത്.

വെള്ളിത്തിരയിലേക്ക് വൈകിയെത്തിയ നടി

സാവിത്രി നാടകത്തെ ഒരിക്കലും സിനിമയിലേക്കുള്ള ഒരു ചവിട്ടുപടിയായി കണ്ടിരുന്നില്ല. നാടകത്തിന്റെ തത്സമയ ഊർജവും പ്രേക്ഷകരുമായുള്ള നേരിട്ടുള്ള ബന്ധവും ആയിരുന്നു അവരെ എപ്പോഴും ആകർഷിച്ചത്. എന്നിട്ടും സിനിമ അവരെ തേടിയെത്തുക തന്നെ ചെയ്തു.

എം.ടി. വാസുദേവൻ നായരുടെ ‘കടവ്’ എന്ന ചിത്രത്തിലൂടെയാണ് അവർ വെള്ളിത്തിരയിൽ അരങ്ങേറ്റം കുറിക്കുന്നത്. ചിത്രത്തിൽ ഒരു അമ്മയുടെ വേഷമായിരുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് കുറച്ചുകാലം സിനിമയിൽനിന്ന് അകന്നുനിന്നു. 28 വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ് അവർ വീണ്ടും സിനിമയിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയത്. ആ തിരിച്ചുവരവ് മലയാള സിനിമയുടെ ചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും ഹൃദയസ്പർശിയായ അഭിനയമുഹൂർത്തങ്ങൾക്ക് വഴിവെച്ചു.

ജമീല ഉമ്മ: മലയാളിയുടെ സ്വന്തം മുഖം

2018-ൽ സക്കറിയ മുഹമ്മദ് സംവിധാനം ചെയ്ത ‘സുഡാനി ഫ്രം നൈജീരിയ’ പുറത്തിറങ്ങിയപ്പോൾ, മലയാളികൾ സാവിത്രി ശ്രീധരൻ എന്ന നടിയെ പുതിയതായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. എന്നാൽ സാവിത്രിക്ക് അത് പുതിയൊരു യാത്രയായിരുന്നില്ല; അരങ്ങിൽ പതിറ്റാണ്ടുകളായി ജീവിച്ച കഥാപാത്രങ്ങളുടെ സ്വാഭാവികമായ തുടർച്ച മാത്രമായിരുന്നു ജമീല.

സൗബിൻ ഷാഹിർ അവതരിപ്പിച്ച മജീദിന്റെ ഉമ്മയായ ജമീല, ചിത്രത്തിലെ കരുണയും നിശ്ശബ്ദമായ സ്നേഹവും നിറഞ്ഞ കഥാപാത്രമായിരുന്നു. നൈജീരിയയിൽനിന്നെത്തിയ ഫുട്ബോൾ താരത്തെ സ്വന്തം മകനെയെന്നപോലെ പരിചരിക്കുന്ന ആ ഉമ്മയുടെ വാത്സല്യം, മലബാറിന്റെ ഭാഷയും നാട്ടുഭാവവും ചേർന്നപ്പോൾ സാവിത്രിയുടെ അഭിനയത്തിൽ അസാധാരണമായ സ്വാഭാവികത നേടി.

ജമീല സംസാരിക്കുമ്പോൾ അതിൽ അഭിനയത്തിന്റെ കൃത്രിമത്വങ്ങൾ ഒന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. മുഖത്തെ ചെറുചലനങ്ങളിലും ശബ്ദത്തിലെ ഇടവേളകളിലും കണ്ണുകളിലെ നനവിലും ഒരു ജീവിതം മുഴുവൻ അടിഞ്ഞുകൂടിയിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജമീല ഒരു സിനിമയിലെ കഥാപാത്രമായി മാത്രം നിലനിന്നില്ല; മലയാളികളുടെ സ്വന്തം വീട്ടിലെ ഉമ്മയായി മാറി.

ചിത്രം റിലീസ് ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് സാവിത്രിക്ക് വലിയ ആശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു. വർഷങ്ങളായി സിനിമ കാണാതിരുന്ന അവർക്ക് സിനിമയുടെ ലോകം തന്നെ അന്യമായിരുന്നു. ശ്രീധരനോടൊപ്പം കണ്ട അവസാന സിനിമ ‘ദേവാസുരം’ ആയിരുന്നുവെന്ന് അവർ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ശ്രീധരന്റെ മരണശേഷം അവർ തിയേറ്ററിൽ പോയി സിനിമ കാണാറില്ലായിരുന്നു. ‘സുഡാനി’ കാണാൻ കുടുംബത്തോടൊപ്പം തിയേറ്ററിലെത്തിയപ്പോൾ, പ്രേക്ഷകരുടെ ചിരിയും കൈയടിയും കാണുന്നതിനേക്കാൾ സ്വന്തം മുഖം വെള്ളിത്തിരയിൽ കാണുന്നതിന്റെ വികാരമാണ് അവരെ കീഴടക്കിയത്.

‘സുഡാനി ഫ്രം നൈജീരിയ’യിലെ അഭിനയത്തിന് സാവിത്രിക്ക് മികച്ച குணചിത്രാഭിനേത്രിക്കുള്ള സംസ്ഥാന ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരവും ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരത്തിൽ പ്രത്യേക ജൂറി പരാമർശവും ലഭിച്ചു. ദേശീയ പുരസ്കാരത്തിന്റെ പ്രത്യേക പരാമർശം ഉൾപ്പെടെ ലഭിച്ച ഈ വലിയ അംഗീകാരം, മലയാള സിനിമയിൽ പല പതിറ്റാണ്ടുകളായി അവഗണിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന നാടകകലാകാരന്മാരുടെ കഴിവുകളിലേക്ക് പൊതുശ്രദ്ധ തിരിച്ചുവിടാൻ സഹായിച്ചു.

സാവിത്രിയുടെയും സരസ ബാലുശ്ശേരിയുടെയും അഭിനയമാണ് ചിത്രത്തിലെ മാതൃത്വത്തിന്റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത മുഖങ്ങളെ മനോഹരമായി സൃഷ്ടിച്ചത്. പ്രേക്ഷകർ അവരെ സ്നേഹത്തോടെ ‘ഉമ്മമാർ’ എന്ന് വിളിക്കാൻ തുടങ്ങി. ആ വിളി അവർക്കൊരു ജനകീയ ബഹുമതി തന്നെയായിരുന്നു.

വൈകിയെത്തിയ വെള്ളിത്തിരയിലെ വസന്തം

‘സുഡാനി’ക്ക് ശേഷം സിനിമയിൽ സാവിത്രിക്ക് കൂടുതൽ അവസരങ്ങൾ തുറന്നു. ‘വൈറസ്’, ‘ഡാകിനി’, ‘മേരാ നാം ഷാജി’, ‘ഒരു കടത്തനാടൻ കഥ’, ‘സൈറയും ഞാനും’, ‘പട’, ‘മാഹി’, ‘ഇട്ടിമാണി: മേഡ് ഇൻ ചൈന’, ‘പപ്പൻ’, ‘ഏഴാം കടലിനുമപ്പുറം’, ‘മടപ്പള്ളി യുണൈറ്റഡ്’ തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങളിൽ അവർ ശ്രദ്ധേയ വേഷങ്ങൾ ചെയ്തു.

‘ഇട്ടിമാണി’യിൽ മോഹൻലാലിനൊപ്പം അഭിനയിച്ച അനുഭവം സാവിത്രി പ്രത്യേകമായി സ്മരിച്ചിരുന്നു. ലോകമറിയുന്ന വലിയ നടനായിട്ടും ലൊക്കേഷനിൽ തങ്ങളോട് സഹോദരനോടെന്നപോലെ പെരുമാറിയ മോഹൻലാലിന്റെ സൗഹൃദം അവരെ ഏറെ സ്പർശിച്ചു. സാവിത്രിയുടെ വാക്കുകളിൽ, ആ അനുഭവം സിനിമയിലെ മറക്കാനാകാത്ത ഓർമകളിലൊന്നായിരുന്നു.

സിനിമയിൽ അവസരങ്ങൾ വർധിച്ചപ്പോഴും സാവിത്രിയുടെ മനസ്സ് നാടകത്തിൽനിന്ന് മാറിയിരുന്നില്ല. നാടകമാണ് തന്റെ കലയുടെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറയെന്ന് അവർ ഉറച്ചുവിശ്വസിച്ചു. ഇ.എം.എസ്. മന്ത്രിസഭയുടെ അറുപതാം വാർഷികാഘോഷങ്ങളുടെ ഭാഗമായി തിരുവനന്തപുരത്തെ നിശാഗന്ധിയിൽ കലിംഗയുടെ ‘ഇതു ഭൂമിയാണ്’ പുനരവതരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ആമിനയായി അവർ വീണ്ടും വേദിയിൽ നിറഞ്ഞാടി. സിനിമയിലെ പുതിയ ജനപ്രീതിക്ക് ശേഷവും അരങ്ങിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവായിരുന്നു അവർക്ക് ഏറ്റവുമധികം സന്തോഷം നൽകിയത്.

ജനങ്ങളോടൊപ്പമുള്ള കൗൺസിലർ

അഭിനയത്തിന് പുറത്തും സാവിത്രി ജനങ്ങളോടൊപ്പം ഉറച്ചുനിന്നു. 1995-ൽ എൽ.ഡി.എഫ്. സ്ഥാനാർഥിയായി കോഴിക്കോട് കോർപ്പറേഷനിലെ തിരുവണ്ണൂർ വാർഡിൽനിന്ന് അവർ വൻ ഭൂരിപക്ഷത്തോടെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. അഞ്ചുവർഷക്കാലം കൗൺസിലറായി പ്രവർത്തിച്ച അവർ, കലാകാരിയുടെ ജനപ്രീതിയെ പൊതുസേവനത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വമായി മാറ്റി.

നാടകവേദിയിൽ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതം അവതരിപ്പിച്ച സാവിത്രി, കൗൺസിലറായപ്പോൾ അതേ ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന പ്രശ്നങ്ങളിലേക്ക് നേരിട്ടിറങ്ങിച്ചെന്നു. ക്ഷേമപദ്ധതികളും വികസനപ്രവർത്തനങ്ങളും കൃത്യമായി നടപ്പാക്കാൻ ശ്രമിച്ച ജനപ്രതിനിധിയായിരുന്നു അവർ. വേദിയിൽ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ വേദന സംസാരിച്ച ആ നടി, പൊതുജീവിതത്തിൽ സാധാരണക്കാരായ മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കുവേണ്ടി നിരന്തരം ശബ്ദമുയർത്തി.

അരങ്ങ് ഒഴിഞ്ഞാലും…

കോഴിക്കോട് ടൗൺഹാളിൽ ഔദ്യോഗിക ബഹുമതികളോടെയും ജനങ്ങളുടെ കണ്ണീരോടെയുമാണ് സാവിത്രിക്ക് യാത്രയയപ്പ് നൽകിയത്. തുടർന്ന് മാനാരി ശ്മശാനത്തിൽ ഭൗതികശരീരം സംസ്കരിച്ചു. അവസാനയാത്രയിൽ പങ്കെടുത്തവരിൽ സിനിമാപ്രവർത്തകരും നാടകപ്രവർത്തകരും രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളും നാട്ടുകാരും ഒരുപോലെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

സാവിത്രി ശ്രീധരന്റെ ജീവിതത്തെ ഒറ്റവാക്കിൽ നിർവചിക്കാനാവില്ല. അവർ ഒരു നാടക നടിയായിരുന്നു; അതോടൊപ്പം ഒരു തൊഴിലാളി കുടുംബത്തിൽനിന്നുയർന്ന കലാകാരി, കുടുംബത്തിന്റെ പിന്തുണയിൽ വളർന്ന സ്ത്രീ, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളോട് പൊരുതിയ അമ്മ, ജനപ്രതിനിധി, വൈകിയെത്തിയ സിനിമാതാരം, ഒടുവിൽ മലയാളികളുടെ സ്വന്തം ‘ജമീല ഉമ്മ’.

അവരുടെ അഭിനയത്തിന്റെ ശക്തി വലിയ സംഭാഷണങ്ങളിലായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് ശബ്ദത്തിലെ വിറയലിലും മൗനത്തിലെ അർത്ഥത്തിലും മുഖത്തെ നിഷ്കളങ്കമായ പുഞ്ചിരിയിലുമായിരുന്നു. കഥാപാത്രങ്ങളെ അവർ അഭിനയിക്കുകയായിരുന്നില്ല, സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ ചൂടും വേദനയും സ്നേഹവുംകൊണ്ട് അവരെ ജീവിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു.

സാവിത്രി ശ്രീധരൻ അരങ്ങൊഴിഞ്ഞു. പക്ഷേ, അവർ ജീവിച്ച വേദി ഒരിക്കലും അണയില്ല. ഓരോ ഗ്രീൻറൂമിലും കുഞ്ഞിനെ തോളിലേറ്റി വേദിയിലേക്ക് ഓടുന്ന ഒരു അമ്മയുടെ ഓർമയിലും, ഓരോ ചെറിയ നാടകസംഘത്തിന്റെ യാത്രയിലും, മലബാറിന്റെ ഭാഷയിൽ സ്നേഹം വിളമ്പുന്ന ഓരോ ഉമ്മയുടെ മുഖത്തും, ആ അരങ്ങ് തുടർന്നു കൊണ്ടേയിരിക്കും.

ജമീല ഉമ്മ ഇനി വെള്ളിത്തിരയിൽ പുതിയ രംഗങ്ങളിലേക്ക് വരില്ല. എന്നാൽ, മലയാളിയുടെ ഓർമയിൽ അവളുടെ ആ പവിത്രമായ പുഞ്ചിരി എപ്പോഴും തെളിഞ്ഞുനിൽക്കും. ആ പുഞ്ചിരിക്ക് പിന്നിൽ, പത്ത് രൂപ പ്രതിഫലത്തിൽ തുടങ്ങിയ ഒരു നാടകജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ വെളിച്ചവും നിഴലും നമുക്ക് ദർശിക്കാം.